“Ik moet in mijn team altijd de rotste diensten draaien.”

“Ik ben een van de weinige in ons team die altijd ‘ja’ zegt als er extra diensten gedraaid  moeten worden wanneer een collega ziek is.”

Wij mensen, zijn rare wezens. We kunnen niet zonder elkaar en hebben elkaar nodig om te overleven. Tegelijkertijd zijn wij evolutionair gezien vooral bezig om zelf te overleven en, als het moet, ten koste van de ander. 

Free-riders en suckers

In de sociale psychologie is veel onderzoek gedaan naar dit fenomeen dat in teams voorkomt: het sociaal dilemma. Het sociaal dilemma is de situatie waarbij mensen kunnen kiezen tussen hun eigen belang of het gemeenschappelijk (groeps)belang. Sociale dilemma’s zie je in teams als er ‘free-riders’ en ‘suckers’ zijn. De zwartrijders die er de kantjes vanaf lopen en de suckers die altijd de kar trekken. Vast wel bekend toch? 

Het dilemma in teams

Wat is het dilemma hierin? Nu, als alle teamleden van een zorgteam er de kantjes vanaf lopen, zou het team zeer waarschijnlijk geen goede zorg verlenen. Dit heeft desastreuze gevolgen voor de cliënt en uiteindelijk vermoedelijk ook voor het team. Het teamlid dat de kantjes ervan af loopt is hier uiteindelijk zelf ook de dupe van. Maar, als je als enig teamlid de kantjes ervan af loopt, is er weinig aan de hand. Doordat de anderen hard werken, komt het team niet in gevaar. Misschien loop jij ook wel eens stiekem de kantjes ervan af in de hoop dat de anderen dat niet doen, want dan gaat het niet goed. Een dilemma dus. 

Invloed van Free-riders op inzetverlies?

Hoe beïnvloedt dit free-rider en sucker gedrag nu het verzuim, de motivatie en het verlies van inzetbaarheid van teamleden?

In oud onderzoek dat wij aan de Radboud Universiteit deden, zochten we uit wat er gebeurt als dit gedrag wordt ervaren in de groep. Wat doe je als je geconfronteerd wordt met een free-rider, een ander die er de kantjes vanaf loopt? Raak je dan gedemotiveerd, ga je zelf ook minder hard werken of je vaker ziekmelden? Of is het denkbaar dat je zelf harder gaat lopen om te compenseren voor het free-rider gedrag van de ander?

Oneerlijk

We hadden verwacht dat teamleden het niet zouden accepteren als collega’s er de kantjes vanaf zouden lopen. En dat blijkt ook. Teamleden vinden het oneerlijk als collega’s minder doen. Maar, het is niet zo dat ze daarmee ook zelf de kantjes eraf gaan lopen, gaan saboteren of zich gaan ziekmelden. We hebben ook niet kunnen ontdekken dat collega teamleden van de free-riders meer gaan doen om de beperkte inzet van hun collega’s te compenseren. 

Free-riders worden bestraft

Het free-riders gedrag blijkt echter de sfeer in het team wel degelijk negatief te beïnvloeden. Het blijkt dat wanneer er een groepsbeloning tegenover staat, dat de free-riders zeker minder krijgen!! Er is dus wel de behoefte om het gedrag van free-riders te bestraffen en van suckers te belonen. Maar, er wordt niet gecompenseerd met de eigen inspanning. Ook onderzochten we dat als teamleden met elkaar het free-rider en sucker gedrag bespraken, of er iets veranderde. En wat bleek? Een groot deel van de wrangheid en negatieve emoties verdween.  

Langdurig en hardnekkig

Wetende dat mensen overlevers zijn en dat ze van nature geneigd zijn om voor zichzelf te kiezen, kun je verwachten dat er in veel teams free-riders bestaan. We weten overigens dat free-rider gedrag in sommige teams meer voorkomt dan in andere teams. Bijvoorbeeld in teams waarin ieder vergelijkbare taken uitvoert en ‘mensen (hun activiteiten onderling) inwisselbaar zijn.’ Dit is in veel zorgteams zeker (deels) het geval. Er zitten immers vaak dezelfde functionarissen in die een groot deel van dezelfde taken uitvoeren.

Al met al is het een hardnekkig fenomeen en vormt het een serieus aandachtspunt voor teams in de zorg. Het is zelfs denkbaar dat dit langdurig kan voortduren omdat we weten dat teamleden het vaak ingewikkeld vinden om elkaar aan te spreken. 

Weten of en hoe dit speelt in teams

Alles overziend; het is belangrijk om te weten of en hoe dit speelt in de teams, of je nu teamlid bent, een coach/ manager die het aan de orde kan stellen om de slechte sfeer en negatieve emoties in het team te beperken. Een slechte sfeer, onderhuidse conflicten en de behoefte om de ander te bestraffen, werken niet in het voordeel voor cliënten en voor de medewerkers onderling.


Meer over MariekeWerkt

Ben je geïnteresseerd in het Programma Gezondheid & Verzuim voor Team? Of wil je meer weten over MariekeWerkt?

Naar programma